Najwyższa Izba Kontroli wykazała nieprawidłowości w funkcjonowaniu systemu wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunów. Kontrola dotyczyła programów asystencji osobistej oraz opieki wytchnieniowej realizowanych przez organizacje pozarządowe. W ocenie kontrolerów sposób organizacji finansowania oraz zawierania umów nie zawsze zapewniał ciągłość świadczenia usług.

Wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami finansowane było ze środków Funduszu Solidarnościowego, którego dysponentem jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Zasady przyznawania pomocy określano w programach takich jak „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” oraz „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnościami”, realizowanych m.in. w edycjach z lat 2022 i 2023.

Rola asystencji i opieki wytchnieniowej

Programy asystencji osobistej miały umożliwić osobom z niepełnosprawnościami większą samodzielność w codziennym funkcjonowaniu. Pomoc asystentów obejmuje między innymi wykonywanie codziennych czynności, wsparcie w poruszaniu się czy udział w życiu społecznym.

Z kolei opieka wytchnieniowa została zaprojektowana z myślą o rodzinach oraz opiekunach osób z niepełnosprawnościami. Jej celem jest czasowe odciążenie opiekunów poprzez zapewnienie profesjonalnej pomocy przy codziennych obowiązkach związanych z opieką nad osobą wymagającą wsparcia.

Realizacja tych usług powierzana była organizacjom pozarządowym, które zawierały umowy z ministerstwem lub jednostkami samorządu terytorialnego.

Problemy z ciągłością finansowania

Kontrola wykazała jednak, że umowy dotyczące finansowania usług często podpisywano z dużym opóźnieniem. Zdarzały się przypadki, w których nowe umowy zawierano dopiero kilka miesięcy po wygaśnięciu poprzednich porozumień dotyczących przekazywania środków z Funduszu Solidarnościowego.

W praktyce oznaczało to przerwy w finansowaniu usług świadczonych przez organizacje pozarządowe. Taka sytuacja utrudniała utrzymanie zatrudnienia personelu oraz planowanie działalności w kolejnych miesiącach.

Choć programy przewidywały możliwość refundacji wydatków poniesionych od początku roku, organizacje pozarządowe pozostawały w niepewności co do faktycznego otrzymania środków. Wynikało to m.in. z zapisów wskazujących, że zatwierdzenie listy ofert nie jest równoznaczne z gwarancją podpisania umowy.

Skutki dla osób potrzebujących wsparcia

Według ustaleń kontrolerów konsekwencją opisanych problemów było ograniczenie zakresu wsparcia w pierwszych miesiącach roku. W części przypadków osoby z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunowie nie otrzymywali pomocy wcale lub była ona znacząco ograniczona.

Do czasu podpisania umów działalność organizacji pozarządowych ograniczała się najczęściej do działań przygotowawczych. Obejmowały one m.in. kwalifikację uczestników programów czy rekrutację asystentów i osób świadczących usługi opieki wytchnieniowej.

Jedna ze skontrolowanych organizacji zdecydowała się nawet na zaciągnięcie pożyczki, aby utrzymać ciągłość działań do momentu uzyskania finansowania.

Nieprawidłowości w rozliczeniach

W trakcie kontroli ujawniono również problemy związane z rozliczaniem środków publicznych. W niektórych przypadkach stwierdzono podwójne finansowanie tych samych usług lub brak dokumentów potwierdzających poniesione wydatki.

Najwyższa Izba Kontroli sformułowała w sumie 37 wniosków i uwag pokontrolnych. Wśród najważniejszych zaleceń znalazła się konieczność dokładniejszej weryfikacji kart rozliczeniowych składanych przez asystentów oraz podejmowania działań wyjaśniających w przypadku wykrycia nieprawidłowości.

Organizacje pozarządowe powinny także dokonać korekty sprawozdań finansowych w sytuacji, gdy wydatki nie znajdują potwierdzenia w dokumentacji lub zostały poniesione niezgodnie z zasadami programów. W takich przypadkach konieczny jest również zwrot środków wraz z odsetkami.

Szansa na zmiany w systemie

Kontrolerzy zwrócili uwagę, że w parlamencie trwają prace nad projektem ustawy dotyczącym asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Dokument został skierowany do sejmowej komisji w listopadzie 2025 roku.

Projekt zakłada między innymi możliwość przyznawania wsparcia asystenckiego na okresy dłuższe niż jeden rok. Takie rozwiązanie miałoby zwiększyć stabilność finansowania i zapewnić większą ciągłość świadczeń dla osób wymagających pomocy.

Zdaniem kontrolerów wprowadzenie systemowych zmian w tym obszarze może przyczynić się do poprawy funkcjonowania programów wsparcia i lepszego zabezpieczenia potrzeb osób z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin.

Źródło: NIK