Polska pozostaje jednym z ostatnich krajów Unii Europejskiej, które nie posiadają państwowej polityki architektonicznej. W ocenie środowiska architektów brak takiego dokumentu przekłada się na chaos przestrzenny, trudności inwestycyjne oraz problemy z koordynacją przepisów wpływających na rozwój miast i jakość przestrzeni publicznej.
W większości państw europejskich polityki architektoniczne funkcjonują od lat i wyznaczają standardy dotyczące urbanistyki, ochrony dziedzictwa czy jakości projektowania. Polska dopiero rozpoczyna prace nad takim rozwiązaniem. W listopadzie 2025 roku Ministerstwo Rozwoju i Technologii powołało specjalny zespół doradczy, którego zadaniem jest przygotowanie pierwszej w kraju Polityki Architektonicznej Państwa.
Potrzeba zmian systemowych
Przedstawiciele branży podkreślają, że nowy dokument powinien stać się narzędziem koordynującym przepisy z wielu obszarów życia publicznego. Chodzi nie tylko o kwestie związane z budownictwem, lecz także z ochroną zabytków, planowaniem przestrzennym, ekologią czy transportem. Zdaniem ekspertów obecny system jest rozproszony, a brak wspólnej strategii utrudnia skuteczne prowadzenie inwestycji oraz długofalowe zarządzanie przestrzenią.
Szczególnym problemem pozostaje modernizacja obiektów zabytkowych. Według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Polsce znajduje się około 90 tys. zabytków nieruchomych, w tym historyczne układy urbanistyczne, kamienice i obiekty przemysłowe. Wiele z nich wymaga dostosowania do współczesnych standardów technicznych, jednak architekci od lat zwracają uwagę, że obowiązujące przepisy często uniemożliwiają pogodzenie wymogów ochrony dziedzictwa z nowoczesnymi rozwiązaniami funkcjonalnymi.
Chaos przestrzenny i brak planów
Dane Najwyższej Izby Kontroli pokazują, że miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego obejmują zaledwie około jednej trzeciej powierzchni kraju. Na pozostałych terenach inwestycje realizowane są głównie na podstawie decyzji o warunkach zabudowy. Tylko w 2022 roku wydano ich blisko 140 tys.
Eksperci ostrzegają, że taki model prowadzi do rozproszenia zabudowy, degradacji krajobrazu i wzrostu kosztów infrastrukturalnych. W efekcie nawet wartościowe projekty architektoniczne często powstają w nieuporządkowanym otoczeniu, które obniża jakość całej przestrzeni publicznej.
Architektura jako element jakości życia
Dyskusja o architekturze nie może ograniczać się wyłącznie do estetyki budynków. Coraz częściej zwraca się uwagę na wpływ przestrzeni na zdrowie psychiczne i fizyczne mieszkańców, komfort codziennego funkcjonowania oraz relacje społeczne.
Polska architektura coraz mocniejsza w Europie
Środowisko architektoniczne zwraca uwagę, że mimo problemów systemowych polskie pracownie projektowe osiągnęły w ostatnich latach wysoki poziom i coraz częściej zdobywają uznanie za granicą. Polskie realizacje regularnie pojawiają się wśród nominacji do prestiżowej Nagrody Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe. Doceniane są zarówno projekty rewitalizacji przestrzeni publicznych, jak i nowoczesne obiekty mieszkaniowe, edukacyjne czy kulturalne.
Zdaniem przedstawicieli branży nadszedł moment, by architekturę potraktować nie tylko jako dziedzinę estetyki, lecz także jako jedno z kluczowych narzędzi budowania jakości życia i rozwoju państwa. Kongres ma być impulsem do rozpoczęcia szerokiej debaty nad kierunkiem tych zmian.
Źródło: Newseria
