Samorząd województwa, aby mógł samodzielnie wykonywać swoje zadania i korzystać ze swoich praw został wyposażony w osobowość prawną oraz organy, którymi są sejmik województwa oraz zarząd województwa.

Województwo, jako forma zarządu lokalnego, wywodzi się z tradycji I Rzeczypospolitej (Polski przedrozbiorowej), w której województwem była ziemia, która zachowała komplet urzędów ziemskich, z urzędem wojewody włącznie. W czasach II Rzeczypospolitej, tj. w okresie międzywojennym, samorządu wojewódzkiego w zasadzie nie było, o czym przypomina Andrzej Szewc Andrzej w:Ustawa o samorządzie województwa. Komentarz, publikowano: ABC 2008.

16 województw

Stosownie do art. 1 ustawy z 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (DzU z 1998 r. nr 96, poz. 603) od 1 stycznia 1999 r. województwa - wraz z gminami i powiatami - są w Polsce jednostkami zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa. Artykuł 2 tej ustawy utworzył 16 województw: dolnośląskie, kujawsko-pomorskie, lubelskie, lubuskie, łódzkie, małopolskie, mazowieckie, opolskie, podkarpackie, podlaskie, pomorskie, śląskie, świętokrzyskie, warmińsko-mazurskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie.

Wspólnota samorządowa

Art. 1 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (t.j. DzU z 2016 r. poz. 486) wskazuje, że mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową.

Jak tłumaczy Bogdan Dolnicki Bogdan w: Ustawa o samorządzie województwa. Komentarz, opublikowano: WKP 2012: Województwo jest traktowane jako związek mieszkańców danego obszaru - korporację terenową. Ustawa o samorządzie województwa charakteryzuje tę wspólnotę jako wspólnotę regionalną, nawiązując przy tym do postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej która odrębnie traktuje lokalne i regionalne wspólnoty samorządowe (art. 164 ust. 2). Wojewódzka wspólnota samorządowa powstaje z mocy prawa. Upodmiotowienie społeczności województwa jest tu zatem rozumiane nie socjologicznie czy politycznie, lecz przede wszystkim prawnie. Przy czym upodmiotowienie to jest dokonywane przez państwo w celu realizacji jego zadań.

Do samorządu województwa należą miejscowe zadania ponadlokalne. - Wyklucza to z zakresu jego działania zadania ogólnokrajowe (chyba że zostaną one samorządowi województwa zlecone) oraz samorządowe zadania lokalne – tłumaczy Andrzej Szewc.

- W przeciwieństwie do administracji rządowej w województwie, która działa bądź jako administracja zespolona pod zwierzchnictwem wojewody, bądź jako administracja niezespolona pod zwierzchnictwem kierowników poszczególnych organów administracji niezespolonej, administracja samorządowa w województwie jest zespolona w jednym urzędzie i pod jednym zwierzchnikiem – podaje ekspert.

Zakres działania samorządu województwa nie narusza samodzielności powiatu i gminy. A organy samorządu województwa nie stanowią wobec powiatu i gminy organów nadzoru lub kontroli oraz nie są organami wyższego stopnia w postępowaniu administracyjnym. Mówi o tym art. 3 ustawy o samorządzie wojewódzkim.

Zadania

Samorząd województwa wykonuje określone ustawami zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.

Podstawowym zadaniem samorządu województwa jest określenie strategii rozwoju województwa, a także prowadzenie polityki rozwoju województwa. Strategia rozwoju województwa obejmuje takie cele jak pielęgnowanie polskości oraz rozwój i kształtowanie świadomości narodowej i obywatelskiej mieszkańców, pobudzanie aktywności gospodarczej, podnoszenie konkurencyjności i innowacyjności gospodarczej województwa, zachowanie wartości środowiska kulturowego i przyrodniczego, kształtowanie i utrzymanie ładu przestrzennego.

Na politykę rozwoju województwa składa się z kolei tworzenie warunków rozwoju gospodarczego, pozyskiwanie i łączenie środków finansowych publicznych i prywatnych w celu realizacji zadań z zakresu użyteczności publicznej, racjonalne korzystanie z zasobów przyrody, wspieranie rozwoju nauki i współpracy między sferą nauki i gospodarki, popieranie postępu technologicznego, wspieranie rozwoju kultury, a także ochrona i racjonalne wykorzystanie dziedzictwa kulturowego oraz promocja walorów i możliwości rozwojowych województwa.

Do podstawowych zadań samorządu województwa należą sprawy z zakresu: edukacji publicznej, w tym szkolnictwa wyższego; promocji i ochrony zdrowia oraz pomocy społecznej i polityki prorodzinnej; kultury i ochrony jej dóbr; modernizacji terenów wiejskich i ochrony środowiska oraz gospodarki wodnej, w tym ochrony przeciwpowodziowej; zagospodarowania przestrzennego; transportu zbiorowego i dróg publicznych; kultury fizycznej i turystyki; ochrony praw konsumentów; bezpieczeństwa publicznego i obronność; przeciwdziałania bezrobociu i aktywizacji lokalnego rynku pracy.

Finanse

Posiadając osobowość prawną samorząd województwa dysponuje mieniem wojewódzkim oraz prowadzi samodzielnie gospodarkę finansową na podstawie budżetu.

Budżet, na podstawie którego województwo prowadzi samodzielnie gospodarkę finansową, obejmuje określone prawem dochody i wydatki. Obecnie strukturę dochodów województwa tworzą dochody własne, subwencja ogólna i dotacje celowe z budżetu państwa, określone w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego.

Województwo ma osobowość prawną. Samodzielność województwa podlega ochronie sądowej.

Ustrój województwa jako jednostki samorządu terytorialnego określa statut województwa uchwalony po uzgodnieniu z Prezesem Rady Ministrów.

Organy

Ustawa o samorządzie województwa nakłada na wspólnotę samorządową obowiązek powołania organów: stanowiącego i kontrolnego - sejmiku województwa i wykonawczego - zarządu województwa.

Ponadto normatywnie określony został katalog organów pomocniczych. - Oznacza to, iż samorząd województwa nie jest uprawniony do tworzenia innych organów poza wymienionymi w ustawie – komentuje Bogdan Dolnicki.

Sejmik województwa jest organem stanowiącym i kontrolnym województwa. Kadencja sejmiku województwa trwa 4 lata, licząc od dnia wyborów.
 W skład sejmiku województwa wchodzą radni wybrani w wyborach bezpośrednich w liczbie trzydziestu w województwach liczących do 2 000 000 mieszkańców oraz po trzech radnych na każde kolejne rozpoczęte 500 000 mieszkańców. Sejmik m.in. stanowi prawo miejscowe, uchwala strategię rozwoju województwa, uchwala plan zagospodarowania przestrzennego.

Zarząd jest organem wykonawczym województwa. Ustawa w sposób stanowczy określiła jego skład na 5 osób, w tym: marszałek województwa jako przewodniczący zarządu, wicemarszałek lub dwóch wicemarszałków oraz pozostali członkowie. Członkostwa w zarządzie województwa nie można łączyć z członkostwem w organie innej jednostki samorządu terytorialnego oraz z zatrudnieniem w administracji rządowej, a także z mandatem posła i senatora.

Marszałka województwa wybiera sejmik bezwzględną większością głosów ustawowego składu sejmiku w głosowaniu tajnym. Natomiast pozostałych członków zarządu, w tym nie więcej niż 2 wiceprzewodniczących, na wniosek marszałka zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu sejmiku. Sejmik nie może zmienić liczby członków zarządu województwa. Tylko wybór pełnego składu zarządu oznacza skuteczne powołanie organu wykonawczego. Marszałek, wicemarszałkowie i pozostali członkowie zarządu województwa mogą być wybrani spoza składu sejmiku województwa.

Zarząd województwa wykonuje zadania należące do samorządu województwa niezastrzeżone na rzecz sejmiku województwa i wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych.

Do zadań zarządu województwa należy w szczególności: wykonywanie uchwał sejmiku województwa; gospodarowanie mieniem województwa, w tym wykonywanie praw z akcji i udziałów posiadanych przez województwo; przygotowywanie projektu i wykonywanie budżetu województwa; sporządzanie projektów strategii rozwoju województwa, planu zagospodarowania przestrzennego i programów wojewódzkich oraz ich wykonywanie; prowadzenie bieżącej polityki i zawieranie umów w zakresie współpracy międzynarodowej ze strukturami samorządu regionalnego w innych krajach i z międzynarodowymi zrzeszeniami regionalnymi; kierowanie, koordynowanie i kontrolowanie działalności wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych, w tym powoływanie i odwoływanie ich kierowników; uchwalanie regulaminu organizacyjnego urzędu marszałkowskiego.

Zasady i tryb działania zarządu województwa określa statut województwa.

Zarząd województwa wykonuje zadania województwa przy pomocy urzędu marszałkowskiego i wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych lub wojewódzkich osób prawnych.

Odwołanie zarządu może nastąpić: w przypadku nieudzielenia zarządowi absolutorium; w przypadku odwołania marszałka województwa przez sejmik województwa, z innej przyczyny niż nieudzielenie absolutorium, na wniosek co najmniej 1/4 ustawowego składu sejmiku, w głosowaniu tajnym, większością co najmniej 3/5 głosów ustawowego składu rady; rezygnacji marszałka z pełnionej funkcji.

Po odwołaniu lub rezygnacji zarządu sejmik województwa zobowiązany jest wybrać nowy zarząd w terminie 3 miesięcy od dnia odwołania lub przyjęcia rezygnacji.

Jak twierdzi Bogdan Dolnicki, wprawdzie ustawa nie nazywa marszałka województwa organem, jednak należy go uznać za taki organ z uwagi na powierzone mu funkcje. Zakres jego zadań odniesiony został bowiem nie tylko do organizacji pracy zarządu województwa i urzędu marszałkowskiego. Mieści się w nim również kierowanie bieżącymi sprawami województwa oraz reprezentowanie go na zewnątrz. Marszałek podejmuje też w sytuacjach określonych prawem niezbędne czynności należące do zarządu województwa: w sprawach niecierpiących zwłoki, związanych z bezpośrednim zagrożeniem interesu publicznego, zagrażających bezpośrednio zdrowiu i życiu oraz w sprawach mogących spowodować znaczne straty materialne. Czynności podjęte w tym trybie wymagają przedstawienia do zatwierdzenia na najbliższym posiedzeniu zarządu województwa.

Jest on również kierownikiem urzędu marszałkowskiego, zwierzchnikiem służbowym pracowników tego urzędu i kierownikiem wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych. Stanowi to realizację wyrażonej zasady zespolenia administracji samorządowej województwa w jednym urzędzie i pod jednym zwierzchnictwem.

O pozycji marszałka województwa jako organu stanowi również przyznane mu przez ustawę prawo wydawania decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej.

Upoważnienie do samodzielnego działania marszałka wynika również z art. 57 ust. 2 ustawy o samorządzie województwa: Sejmik województwa może udzielić marszałkowi upoważnienia do składania jednoosobowo oświadczeń woli, innych niż przewidywane w statucie województwa. - A zatem, wnioskując a contrario, należy przyjąć, że w statucie województwa można zawrzeć generalne upoważnienie dla marszałka województwa do składania jednoosobowo oświadczeń woli – pisze Bogdan Dolnicki w swoim komentarzu.