Związek Powiatów Polskich twierdzi, że nowa ustawa o dochodach samorządów nie spełniła obietnic rządu, a potrzeby oświatowe są zaniżone o kilkadziesiąt miliardów złotych. Ministerstwo Edukacji Narodowej odpowiada, że samorządowcy porównują wielkości, których porównywać nie należy, i przedstawia rachunek, z którego wynika wzrost finansowania o 73,6 proc. w stosunku do 2023 roku.

Spór dotyczy jednej z konstytucyjnych zasad ustroju samorządowego - zasady adekwatności, która ma gwarantować gminom, powiatom i województwom dochody odpowiednie do zakresu powierzonych im zadań. Zdaniem samorządowców obecny stan prawny jest od tego standardu "bardzo odległy".

Stanowisko z Karpacza

Zgromadzenie Ogólne Związku Powiatów Polskich przyjęło stanowisko w tej sprawie 17 czerwca 2026 roku w Karpaczu, podczas XXXIII posiedzenia.
Samorządowcy oceniają w nim, że uchwalona 1 października 2024 roku nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego nie zrealizowała celów deklarowanych przez administrację rządową. Sytuację sektora samorządowego jako całości - przyznają - poprawiła, ale poprawa ta była "symboliczna względem rzeczywistych potrzeb" i wyraźnie mniejsza niż uszczerbek w dochodach wywołany reformami podatkowymi Polskiego Ładu. Co więcej, skutki nowych rozwiązań rozłożyły się według stanowiska nierównomiernie, tj. korzystnie w powiatach o dużej bazie podatkowej w podatkach dochodowych, natomiast w jednostkach położonych poza obszarami metropolitalnymi prowadząc w skrajnych przypadkach do nominalnego spadku dochodów rok do roku.

ZPP nie uznaje za przekonujący argumentu o objęciu Polski procedurą nadmiernego deficytu. Skoro to władze centralne decydują o katalogu zadań publicznych - argumentują powiaty - to w razie braku środków powinny zakres tych zadań ograniczyć. Tymczasem kierunek jest odwrotny, tj. na powiaty nakładane są nowe obowiązki z założenia zbyt nisko finansowane. Jako przykład stanowisko wskazuje zadania koordynatorów opieki długoterminowej, których "w żaden sposób za przewidzianą w ocenie skutków regulacji kwotę wykonać się nie da".

Oświata: subwencja zastąpiona "potrzebami"

Nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego zniosła część oświatową subwencji ogólnej jako wyodrębniony strumień środków odpowiadający realizowanym zadaniom i wprowadziła w to miejsce  potrzeby oświatowe, które w pierwszej kolejności muszą być pokryte z  dochodów własnych powiatu.

Takie rozwiązanie - czytamy w stanowisku - byłoby możliwe do zaakceptowania, gdyby kwota potrzeb oświatowych odpowiadała wydatkom niezbędnym do poniesienia. Taką obietnicę, jak przypominają samorządowcy, złożył Minister Finansów jesienią 2024 roku i jej nie zrealizował. Potrzeby oświatowe pozostają w kwocie porównywalnej z kwotą części  oświatowej subwencji ogólnej, mimo że ich charakter jest zupełnie inny, a w konsekwencji są - według ZPP - zaniżone o kilkadziesiąt miliardów złotych. Powiaty domagają się wyznaczenia gwarantowanego standardu zadań oświatowych i wyliczenia realnej kwoty potrzeb w oparciu o ten standard.

Podobne zarzuty stanowisko formułuje wobec zadań zleconych z zakresu administracji rządowej. Zapowiedziana na 2025 rok rzetelna wycena ich kosztów nie została przeprowadzona, a fragmentaryczne działania rządu i tak pokazały znaczący poziom niedofinansowania, szczególnie w zakresie geodezji. Zaniżenie dotacji potwierdził też raport Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego. Wysokość dotacji nadal opiera się jednak na metodzie historycznej, w oderwaniu od rzeczywistych kosztów realizacji zadań - zdaniem ZPP niezgodnie z obowiązującym prawem. Osobny problem to brak waloryzacji opłat administracyjnych za czynności realizowane w powiatach, ustalonych przed latami w rozporządzeniach i nie podnoszonych "w imię niechęci do narażania się obywatelom". Powiaty ostrzegają, że zbliżają się do progu, w którym będą musiały dopłacać do każdej usługi zrealizowanej na rzecz mieszkańca.

Zgromadzenie sformułowało sześć oczekiwań, tj.: ponownego wyliczenia godziwego poziomu finansowania zadań powiatowych, usunięcia wad ustawy o dochodach JST (zwłaszcza w zakresie kwoty kalkulacyjnej i mechanizmów naliczania potrzeb wyrównawczych), realizacji zobowiązań Ministra Finansów co do kwoty potrzeb oświatowych i ustalenia wysokości dotacji na poszczególne zadania z zakresu administracji rządowej, waloryzacji opłat administracyjnych oraz zmiany charakteru opłaty skarbowej, tak aby stanowiła dochód podmiotu wykonującego daną czynność.

Odpowiedź resortu edukacji

Ministerstwo Edukacji Narodowej odpowiedziało 7 września 2026 roku. Pismo odnosi się wyłącznie do postulatów oświatowych i już na wstępie rozgranicza kompetencje - wskazując, że za kształt systemu dochodów samorządów i za określenie łącznej kwoty potrzeb oświatowych odpowiada minister finansów, natomiast Minister Edukacji - zgodnie z art. 26 ustawy - jedynie za sposób podziału tej kwoty między poszczególne jednostki samorządu terytorialnego z uwzględnieniem zakresu realizowanych przez nie zadań oświatowych.

Resort przedstawia własne wyliczenia. Łączna kwota potrzeb oświatowych na rok 2026 wynosi 114,95 mld zł i jest wyższa od sumy kwoty potrzeb oświatowych na rok 2025 i dodatkowej kwoty na pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5% (103,6 mld zł) o 11,3 mld zł, tj. o 10,9%. W porównaniu do roku 2023 jest wyższa od sumy części oświatowej subwencji ogólnej (64,5 mld zł) i dotacji przedszkolnej (1,7 mld zł) o 73,6%.W perspektywie dekady - dodaje ministerstwo - dochody samorządów wzrosną o ponad 345 mld zł w porównaniu z systemem obowiązującym do 2024 roku.

Sedno polemiki dotyczy jednak nie liczb, lecz metody. MEN podkreśla, że w obowiązującym stanie prawnym kwota potrzeb oświatowych nie jest źródłem dochodów jednostki samorządu terytorialnego - źródłami są dochody własne, dotacje celowe z budżetu państwa i subwencja ogólna - a stanowi wyłącznie "element kalkulacyjny stosowany do ustalenia poziomu dochodów". Porównywanie kwoty potrzeb oświatowych do wydatków ponoszonych przez samorząd  na oświatę, analogicznie do dawnej subwencji, "nie odzwierciedla konstrukcji obecnego systemu finansowania". Nowy model zakłada bowiem całościowe spojrzenie na finanse jednostki, tj.: samorząd realizuje wszystkie swoje zadania z łącznie posiadanych dochodów, a jeżeli suma potrzeb finansowych uwzględnianych w systemie przekracza poziom dochodów podatkowych jednostki, mechanizmy przewidziane w ustawie zapewniają uzupełnienie dochodów poprzez subwencję ogólną.Ocena adekwatności finansowania powinna więc - zdaniem resortu - obejmować cały system dochodów i potrzeb, a nie tylko relację między kwotą potrzeb oświatowych a wydatkami na oświatę.

W kontekście kryzysu demograficznego resort informuję, że w dniu 25 kwietnia 2026 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 504), które są odpowiedzią na malejącą liczbę dzieci. Ustawa ta daje gminom, w tym miastom na prawach powiatu, możliowść lepszego dostosowanie sieci szkół do zmian demograficznych oraz wykorzystania budynków oświatowych na potrzeby lokalnej społeczności - na opiekę żłobkową, wychowanie przedszkolne, politykę senioralną czy aktywność obywatelską, bez zmiany statutowych celów i zadań szkoły.

Resort kończy deklaracją otwartości na dialog i gotowości rządu do rozmów o zmianach w systemie oświaty "w szerokim gronie interesariuszy", włączając jednostki samorządu terytorialnego.

Odpowiedź nie odnosi się natomiast wprost do dwóch kluczowych żądań stanowiska, tj. wyznaczenia gwarantowanego standardu zadań oświatowych oraz rozliczenia niezrealizowanej obietnicy Ministra Finansów z jesieni 2024 roku.