Spory o „zapach wsi” trafiły do Sejmu. Procedowane są dwa projekty ochrony rolniczej funkcji wsi: prezydencki i rządowy.

W debacie publicznej coraz wyraźniej widać problem konfliktów sąsiedzkich na obszarach wiejskich. Zderzają się w nich dwie funkcje wsi: mieszkaniowa i produkcyjna. Jednym z powodów jest to, że na wieś przeprowadza się coraz więcej osób niezwiązanych z rolnictwem, a nowa zabudowa mieszkaniowa powstaje w bezpośrednim sąsiedztwie istniejących gospodarstw. W efekcie zwykłe następstwa produkcji rolnej, takie jak zapachy z chowu zwierząt i nawożenia, hałas maszyn, sezonowe pylenie, ruch pojazdów rolniczych czy prace polowe prowadzone nocą i w dni wolne, stają się przedmiotem sporów sądowych. Trzeba więc uregulować te kwestie w specjalny sposób, żeby chronić tradycyjne funkcje rolnicze wsi. Tak twierdzą twórcy dwóch projektów, które trafiły do Sejmu, a które powstały w dwóch konkurencyjnych obecnie ośrodkach władzy – w rządzie (konkretnie Ministerstwie Rolnictwa) i w Pałacu Prezydenckim. Oba projekty były przedmiotem dyskusji w podkomisji sejmowej 20 października. 

Obecnie potencjalne spory jak te opisane wyżej rozstrzyga się na podstawie ogólnego art. 144 Kodeksu cywilnego o immisjach, czyli zakazie zakłócania korzystania z nieruchomości sąsiednich „ponad przeciętną miarę”. Oba projekty mają wyszczególnić więc kwestie związane z zastaną funkcją rolniczą terenu.

Projekt rządowy jest krótki i opiera się na dwóch rozwiązaniach. Pierwsze to nowy art. 144¹ Kodeksu cywilnego. Wprowadza on domniemanie, że zakłócenia wywołane produkcją roślinną i zwierzęcą (w tym ogrodniczą, sadowniczą i rybną) mieszczą się w granicach przeciętnej miary z art. 144 k.c. Warunek: działalność musi być prowadzona zgodnie z właściwymi przepisami i zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Domniemanie nie obejmowałoby działalności prowadzonej poza obrębami ewidencyjnymi, które plan ogólny gminy lub plan miejscowy przeznacza na cele rolnicze.
Drugie rozwiązanie to nowy art. 9aa ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. Przy nabyciu nieruchomości (w tym prawa użytkowania wieczystego) w obrębie ewidencyjnym, w którym plan ogólny wyznaczałby strefę wielofunkcyjną z zabudową zagrodową lub strefę produkcji rolniczej albo plan miejscowy przeznaczałby teren na cele rolne, akt notarialny musiałby zawierać specjalne oświadczenie nabywcy. Wymóg ten obowiązywałby pod rygorem nieważności czynności. W oświadczeniu nabywca miałby potwierdzać, że wie o prowadzeniu działalności rolniczej w tym obrębie i o jej zwykłych następstwach, a także że je akceptuje. 

Projekt prezydencki jest znacznie bardziej rozbudowany. Jego najważniejsze elementy to:

• próba zdefiniowania „oddziaływań typowych dla działalności rolniczej” obejmujących odór, hałas prac polowych i maszyn, sezonowe pylenie oraz ruch technologiczny, także w porze nocnej i w dni wolne, jeśli wymaga tego technologia produkcji. Ochrona nie dotyczyłaby jednak działań sprzecznych z prawem. Prezydent chce by ochroną objęto także rolniczy handel detaliczny, sprzedaż bezpośrednią, działalność marginalną, lokalną i ograniczoną oraz wytwarzanie energii w gospodarstwie;
• domniemanie, że typowe oddziaływania legalnie prowadzonego gospodarstwa nie przekraczają przeciętnej miary z art. 144 k.c. Domniemanie nie działałoby przy braku wymaganych decyzji, pozwoleń lub zgłoszeń, przy działaniach sprzecznych z prawem lub z warunkami decyzji oraz przy stwierdzonym bezpośrednim zagrożeniu dla zdrowia ludzi lub środowiska;
• wprowadzenie zasady pierwszeństwa. Jeżeli gospodarstwo działało przed wybudowaniem sąsiedniego domu, zmianą sposobu użytkowania sąsiedniej nieruchomości lub jej nabyciem przez powoda, działa legalnie i nie zmieniło istotnie intensywności produkcji, sąd oddala powództwo o zaniechanie lub ograniczenie działalności. Wyjątkiem jest sytuacja, w której powód wykaże bezpośrednie i poważne zagrożenie dla zdrowia lub środowiska;
• modernizacja i rozbudowa gospodarstwa jako dopuszczalne wykonywanie działalności rolniczej
• obowiązkowe wezwanie przedsądowe. Przed wniesieniem pozwu sąsiad musi wezwać rolnika na piśmie, z co najmniej 30-dniowym terminem i propozycją polubownego rozwiązania sporu, w tym mediacji;
• bezpłatny protokół z wojewódzkiego ośrodka doradztwa rolniczego potwierdzający zastosowanie przez rolnika środków ograniczania oddziaływań;
• stopniowanie środków orzekanych przez sąd - zakaz prowadzenia działalności ma być ostatecznością. W pierwszej kolejności sąd ma nakazywać środki ograniczające uciążliwości;
• specjalne pouczenie w akcie notarialnym - notariusz miałby je zamieszczać przy nabyciu nieruchomości mieszkaniowej na terenach o funkcji rolniczej lub z dopuszczoną zabudową zagrodową

Podczas posiedzenia podkomisji nadzwyczajnej, która ma zająć się oboma projektami, głos zabierała strona społeczna, w tym rolnicy i notariusze. Przedstawiciel Związku Powiatów Polskich zwrócił uwagę na potencjalne problemy związane z proponowanymi rozwiązaniami, które należy przedyskutować:

• czy przesłanki wyłączające immisję da się realnie skatalogować bez klauzul generalnych;
• czy oświadczenia składane przed notariuszem nie spowodują masowych wniosków do urzędów gmin o zaświadczenia o przeznaczeniu przestrzennym obwodów ewidencyjnych;
• czy opieranie się na obwodach jako jednostkach ewidencyjnych ma sens w kontekście istoty immisji;
• co z osobami, które dziedziczą nieruchomości na wsi w kontekście składania oświadczenia przed notariuszem.

Jest prawdopodobne, że na podstawie obu druków powstanie jeden, wspólny projekt komisyjny. Taki postulat formułowano także podczas wypowiedzi strony społecznej.

Całość posiedzenia podkomisji nadzwyczajnej do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ochrony rolniczych funkcji produkcyjnych wsi (druk nr 3029) oraz przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o ochronie funkcji produkcyjnej wsi (druk nr 3032) z dyskusją ogólną z 20 października można obejrzeć na stronie Sejmu.