3 listopada, w Bydgoszczy, odbędzie się IV Debata Samorządowa NIST, która poświęcona będzie m.in. regułom wyborów lokalnych. Z tej okazji Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego opublikował raport „Wybory samorządowe – czy potrzebne są jakieś zmiany?” (Badania i Opinie nr 11/2026), w którym zebrano opinie badaczy zaproszonych do dyskusji.

Publikację otwiera zagajenie prof. Pawła Swianiewicza, dyrektora NIST, w którym sformułowane są pytania, na które powinni odpowiadać zaproszeni eksperci. Pytania te dotyczą m.in. wielkości i zróżnicowania rad, uzasadnienia istnienia jednomandatowych okręgów wyborczych, rzeczywistej proporcjonalności wyborów w małych okręgach, jawności oświadczeń majątkowych radnych oraz praw wyborczych mieszkańców bez polskiego obywatelstwa. Dotykają też zasad wyboru władz wykonawczych, w tym limitu dwóch kadencji wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.

Na te pytania odpowiadają kolejni autorzy:

• Prof. Jarosław Flis (Uniwersytet Jagielloński) przedstawia projekt ordynacji proporcjonalno-lokalnej, który łączy głosowanie na kandydatów w okręgach z proporcjonalnym podziałem mandatów.
• Prof. Adam Gendźwiłł (Uniwersytet Warszawski) porządkuje zagadnienia według pytań „kto wybiera”, „kto jest wybierany” i „jak”. Wskazuje m.in., że przeciętna wielkość okręgu w wyborach do rad powiatów wynosiła w 2024 r. 4,7 mandatu, a w wyborach do Sejmu 11,2.
• Prof. Bartłomiej Michalak (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) łączy ujęcie historyczne z analizą empiryczną i zastanawia się, jakim celom ma służyć system wyborczy.
• Prof. Magdalena Musiał-Karg (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) formułuje siedem rekomendacji, od referendum odwoławczego po jawność i partycypację między wyborami.
• Prof. Agnieszka Pawłowska (Uniwersytet Rzeszowski) ocenia obowiązujące przepisy przez pryzmat funkcji wyborów lokalnych: reprezentacji, rotacji elit i rozliczania władzy.

Raport nie formułuje prostych recept, ale przedstawia dylematy, z którymi musimy się zmagać, wskazując na potencjalne korzyści i zagrożenia poszczególnych rozwiązań. W swoich rozważaniach eksperci nawiązują też do doświadczeń innych krajów europejskich. 

Pełny raport dostępny jest na stronie Instytutu Wybory samorządowe - czy potrzebne są jakieś zmiany? Opinie przygotowane na IV Debatę Samorządową NIST - Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego.

NIST zachęca również do śledzenia debaty, która odbędzie się 3 listopada w Bydgoszczy i będzie transmitowana na kanale: Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego - YouTube.

Źródło: informacja prasowa NIST