Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego (NIST) opublikował raport autorstwa prof. Pawła Swianiewicza, dr Julity Łukomskiej i dr hab. Wojciecha Grabowskiego, pt. „Propozycja obliczania przeliczeniowej liczby mieszkańców na podstawie determinant potrzeb wydatkowych zidentyfikowanych w raporcie NIST z grudnia 2025 roku”, stanowiący swego rodzaju post-scriptum wcześniejszego raportu NIST-u na temat ustawy o dochodach JST. W nowym raporcie, wychodząc od zaproponowanych wcześniej determinant potrzeb wydatkowych, proponowany jest algorytm obliczania potrzeb wydatkowych jednostek samorządu terytorialnego (JST).

Sprawiedliwszy podział środków

Kluczowym elementem ustawy o dochodach JST z 2024 r.  jest wprowadzenie tzw. przeliczeniowej liczby mieszkańców.  W założeniu, dzięki niej system miał uwzględniać obiektywne czynniki zwiększające koszty funkcjonowania lokalnych wspólnot. W przedstawionej propozycji NIST, dzięki oparciu się na zmodyfikowanym zestawie determinant, takich jak struktura demograficzna czy gęstość zaludnienia, możliwe jest lepsze uwzględnienie czynników zwiększających koszty realizacji zadań publicznych. W efekcie jednostki ponoszące obiektywnie wyższe koszty nie będą błędnie klasyfikowane jako zamożniejsze.

Mniejsze gminy beneficjentem zmian

Z symulacji przeprowadzonych przez ekspertów wynika, że nowy system byłby szczególnie korzystny dla najmniejszych samorządów. W gminach liczących poniżej 3 tys. mieszkańców, przeliczeniowa liczba ludności – stanowiąca podstawę do wyliczania subwencji – wzrosłaby średnio o 11,4 proc. w stosunku do stanu faktycznego. Dla porównania, w dużych miastach powyżej 30 tys. mieszkańców, wzrost ten wyniósłby jedynie około 1,2 proc.

Kontrowersje wokół kosztów administracji

Raport analizuje dwa warianty wdrożenia zmian:

• Wariant pierwszy, rekomendowany przez autorów, uwzględnia specyfikę małych samorządów, w których koszty administracji na jednego mieszkańca są wyższe z powodu braku efektu skali.
• Wariant drugi pomija te koszty, co jest odpowiedzią na sugestię  resortu finansów, wskazującego na potrzebę zachęcania małych jednostek do łączenia się.

„Konstrukcja systemu wyrównawczego nigdy nie powinna być traktowana jako ostateczna” – podkreślają autorzy raportu, wskazując na konieczność okresowej ewaluacji i dostosowywania wag wskaźników do zmieniających się zadań samorządów.

Raport dostępny na: IPW_propozycja algorytmu_v-2-1_sklad.pdf

Źródło: NIST