1-2 października 2026 r. w Warszawie odbył się IV Krajowy Kongres Współpracy Lokalnej, organizowany przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego. W wydarzeniu wzięło udział ponad 500 uczestników oraz blisko 100 prelegentek i prelegentów. Przedstawiciele samorządów, organizacji społecznych, administracji publicznej, środowiska naukowego i mediów przez dwa dni rozmawiali o tym, jak budować silne, aktywne i odporne wspólnoty lokalne.

Współpraca, odporność i aktywne wspólnoty

Kongres odbywał się pod hasłem „Praktyczne strategie na niepewne czasy”. Program obejmował cztery ścieżki tematyczne: „Razem w kryzysie”, „Żywa demokracja”, „Silne organizacje, silne partnerstwo” oraz „Usługi blisko ludzi”.

W dyskusjach kongresowych wybrzmiewało przekonanie, że odporność lokalną trzeba budować przed kryzysem. Potrzebne są nie tylko infrastruktura, sprzęt i procedury, lecz także zaufanie, dobre relacje, sprawna komunikacja i gotowość do współdziałania. Organizacje społeczne powinny być traktowane jako pełnoprawni partnerzy samorządów, zarówno w realizacji codziennych działań, jak i w odpowiedzi na wyzwania związane z sytuacjami kryzysowymi.

Ważnym tematem obrad była jakość lokalnej demokracji i udział mieszkańców w podejmowaniu decyzji. Zwracano uwagę na konieczność tworzenia warunków do rzeczywistego zaangażowania młodych ludzi, rozwijania edukacji obywatelskiej i medialnej oraz prowadzenia dialogu, który pozwala rozmawiać także o trudnych sprawach i różnicach zdań.

Rozmowy o współpracy samorządów i organizacji społecznych pokazały, że skuteczne partnerstwo wymaga czasu, jasnych zasad i wzajemnego zaufania. Istotne jest również wspólne odpowiadanie na zmiany demograficzne, rozwijanie usług społecznych dopasowanych do potrzeb mieszkańców oraz tworzenie dostępnych miejsc, które wzmacniają więzi i poczucie przynależności do lokalnej wspólnoty.

Uczestnicy rozmawiali także o wykorzystaniu sztucznej inteligencji i nowych technologii. Mogą one usprawniać codzienną pracę samorządów i organizacji, pod warunkiem zachowania ludzkiej odpowiedzialności i koncentracji na potrzebach mieszkańców.

Podczas Kongresu zaprezentowano dwie publikacje: „Vademecum odporności lokalnej” oraz „Barometr Lokalnego Kapitału Obywatelskiego”. Pierwsza wspiera przygotowanie lokalnych wspólnot na sytuacje kryzysowe. Publikacja łączy refleksję nad współczesnymi zagrożeniami z praktycznym spojrzeniem na to, co samorządy i organizacje społeczne mogą wspólnie zrobić, zanim kryzys nadejdzie. Nie proponuje gotowego scenariusza na każdą sytuację, bo takiego scenariusza nie sposób stworzyć. Zamiast tego koncentruje się na budowaniu lokalnego potencjału: rozpoznawaniu własnych zasobów, tworzeniu sieci współpracy i przygotowywaniu mechanizmów, które mogą zadziałać wtedy, gdy standardowe rozwiązania okażą się niewystarczające.

Druga publikacja „Barometr Lokalnego Kapitału Obywatelskiego” pozwala lepiej poznać potencjał obywatelski społeczności lokalnych. Jest to pierwsze w Polsce narzędzie stworzone z myślą o kompleksowym i cyklicznym badaniu kapitału obywatelskiego społeczności lokalnych. Badanie przeprowadzono na reprezentatywnej próbie 1010 dorosłych mieszkańców Polski. Pozwala ono odpowiedzieć m.in. na pytania o to, jak dobrze mieszkańcy znają funkcjonowanie swoich gmin, czy wierzą, że mogą wpływać na lokalne decyzje, dlaczego deklarowana gotowość do działania nie zawsze przekłada się na rzeczywistą aktywność oraz czego potrzebują lokalne wspólnoty, aby mieszkańcy stawali się ich rzeczywistymi współgospodarzami.

Podczas Kongresu rozstrzygnięto także konkurs „Gwiazdy Współpracy Lokalnej”, w którym nagradzane są najlepsze praktyki współpracy organizacji społecznych i samorządów. W tegorocznej edycji zgłoszono 91 praktyk. Laureatami czterech kategorii zostali:

• Gwiazda Polarna: Stowarzyszenie Aktywni Razem – „Sieć NGO Rzeszów – Aktywni Razem”.
• Lokalny Satelita: Fundacja Pięknolesie – „Mobilny Senior”.
• Kometa Innowacji: Stowarzyszenie Młodych Historyków „Giganci Historii Garwolina” – „Szkolny i Lokalny Serwis Informacyjny «Piątka na Pięć»”.
• Konstelacja Wolontariatu – nagroda specjalna NIW-CRSO: Urząd Marszałkowski Województwa Opolskiego – „Młodzieżowe Centrum Wolontariatu – Miejsce dla Młodych”.

Związek Powiatów Polskich objął to wydarzenie patronatem honorowym.