NSA: Zawieranie przez dyrektora umów bardzo niekorzystnych dla powiatu przy jednoczesnym faworyzowaniu wybranych stowarzyszeń, podobnie jak wykorzystywanie publicznych środków do prywatnych celów, to szczególnie uzasadnione przypadki, na podstawie których można odwołać dyrektora nawet w ciągu roku szkolnego.
Jak rozumieć "szczególnie uzasadniony przypadek"?
Naczelny Sąd Administracyjny wydał ciekawy wyrok, który ponownie wprowadza nas w budzącą wiele kontrowersji problematykę odwoływania dyrektorów szkół w nadzwyczajnej formie. Różne orzeczenia wydawane przez sądy administracyjne (wiele z nich opisujemy na łamach naszego Dziennika) pokazują, że choć możliwość odwołania dyrektora bez wypowiedzenia i w trakcie roku szkolnego istnieje, to w praktyce bardzo trudno ją uzasadnić. Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego (P.oś.) odwołanie dyrektora w ten sposób wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionego przypadku. Orzecznictwo stoi na stanowisku bardzo wąskiej interpretacji tego pojęcia. Celem jest odwoływanie dyrektorów szkół na podstawie ww. przepisu, a tym samym naruszanie ciągłości funkcjonowania szkoły tylko wtedy, gdy potrzeba ta jest realnie pilna, a inne możliwości oddziaływania nie mogą przynieść rezultatu.
W praktyce doprowadza to jednak do niejednokrotnie budzących zdumienie sytuacji. Zarządzenia o odwołaniu dyrektorów dopuszczających się bardzo poważnych zaniedbań czy zachowań nagannych moralnie, są często uznawane przez sądy administracyjne za nieważne. Uzasadnienia wyroków informują, że przez pojęcie "szczególnie uzasadnionych przypadków" należy rozumieć sytuacje tak bardzo wyjątkowe, że nawet większość okoliczności uznawanych co do zasady za niedopuszczalne w pracy dyrektora szkoły, opiera się temu pojęciu.
Przekręty z wykorzystaniem publicznych pieniędzy zasługują na karę
Z niedawnego wyroku NSA dowiadujemy się jednak o sytuacjach, które jak najbardziej mogą być zakwalifikowane jako szczególnie uzasadnione przypadki odwołania dyrektora szkoły w trybie art. 66 ust. 1 pkt 2 P.oś. Sprawa, która trafiła na wokandę organu ostatniej instancji, została zapoczątkowana skargą na wyrok WSA, w którym zgłoszone nieprawidłowości związane z dyrektorem szkoły, nie zostały potraktowane jako przypadki uzasadniające jego natychmiastowe odwołanie. Jak wynika ze zgromadzonej dokumentacji, postawione mu zarzuty obejmowały:
- sprzeczne z umową akceptowanie użyczania podnajętych przez zewnętrzne stowarzyszenie pomieszczeń innemu przedsiębiorcy, wskutek czego korzyści czerpało stowarzyszenie, a nie szkoła;
- zawieranie niekorzystnych dla powiatu umów w zakresie wydatkowania środków publicznych;
- nierozwiązanie (wbrew poleceniu starosty) umowy użyczenia stołówki na rzecz stowarzyszenia, czego skutkiem było naruszenie wykonywania projektu finansowanego ze środków publicznych województwa i konieczność zwrotu części dotacji przez powiat;
- wprowadzanie błędnych informacji do Systemu Informacji Oświatowej, wskutek czego decyzją Ministra Finansów powiat musiał zwrócić kwotę ponad 1 mln zł (bez odsetek);
- uniemożliwianie przeprowadzania kontroli przez komisję rewizyjną rady powiatu;
- zatrudnianie w szkolnej stołówce pracownika opłacanego ze środków publicznych mimo powierzenia prowadzenia stołówki stowarzyszeniu;
- nagrywanie rozmów z członkami zarządu powiatu bez ich zgody.
Wspomnieć należy również, że prezesem stowarzyszenia, na którego korzyść (a niekorzyść powiatu) zawierane były umowy, była żona opisywanego dyrektora.
Naczelny Sąd Administracyjny za odwołaniem bez wypowiedzenia nieuczciwego dyrektora
Łagodny dla dyrektora szkoły wyrok WSA został uchylony. Jak bowiem wynika z uzasadnienia ostatniej instancji, fakt że stwierdzone nadużycia i przekręty godzą w podstawowe zasady moralne i poczucie sprawiedliwości, jest bezsporny. Zdaniem NSA, nie sposób uznać, że tego typu naruszenia to wciąż za mało do tego, by natychmiastowe odwołanie dyrektora w trybie art. 66 ust. 1 pkt 2 P.oś. uznać za uzasadnione. Nieuczciwe wobec organu prowadzącego umowy ze stowarzyszeniem zostały uznane wręcz za coś więcej niż tylko zaniedbania w prowadzeniu gospodarki finansowej. Faworyzowanie prowadzonego przez najbliższą osobę stowarzyszenia kosztem interesu publicznego i publicznych pieniędzy, to w ocenie NSA naruszenie drastyczne. Mowa bowiem nie tylko o złamaniu obowiązku wynikającego z art. 68 ust. 1 pkt 5 P.oś., jakim jest dysponowanie środkami określonymi w zaopiniowanym planie szkoły i ponoszenie odpowiedzialności za ich prawidłowe wykorzystanie. Doprowadzając powiat do strat finansowych i działając na poważną szkodę kierowaną szkołę, dyrektor jako nauczyciel stał się fatalnym przykładem dla uczniów. Obok przepisów P.oś., z których wywodzi się zasady kierowania administracyjną działalnością szkoły, nie można bowiem zapominać także o art. 6 Karty Nauczyciela (KN). Ten przepis nakazuje nie tylko rzetelne realizowanie zadań związanych z powierzonym stanowiskiem, lecz również kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich.
Gdzie argumenty natury prawnej łączą się z ogólnym poczuciem przyzwoitości
Stanowisko NSA nie jest odosobnione. Już w wyroku z 24 września 2025 r. (sygn. III OSK 1837/24) sąd ten stwierdził, że wykorzystywanie mienia publicznego dla celów prywatnych jest oczywistym naruszeniem prawa, a zarazem postawą wysoce nieetyczną i niewychowawczą. Skala zauważonych nieprawidłowości zarówno z prawnego, jak i stricte moralnego punktu widzenia, doprowadziły NSA do uznania, że opisana powyżej osoba nie może pełnić funkcji dyrektora szkoły, a jej dalsze pozostawanie na tym stanowisku będzie zaprzeczeniem tego, jak powinno się traktować zarządzanie oświatą. Nieuczciwe posługiwanie się publicznym mieniem, brak transparentności i doprowadzanie organu prowadzącego do rozmaitych negatywnych konsekwencji, to kolejne przykłady "szczególnie uzasadnionych przypadków", które umożliwiają zdjęcie dyrektora ze stanowiska nawet w trakcie roku szkolnego i bez wypowiedzenia.
Prawomocny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego może być bardzo przydatną wskazówką w wielu spornych sytuacjach, gdy kwalifikowanie nadużyć dyrektorów szkół do kategorii "szczególnie uzasadnionych przypadków" wzbudzi wątpliwości.
Wyrok NSA z 3 lutego 2026 r. (sygn. III OSK 844/23)
Źródło: CBOSA